दसरा : विजयादशमीचा सोहळा

प्रस्तावना

भारत हा सणांचा देश आहे. येथे प्रत्येक सणामागे एक विशेष सांस्कृतिक, धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व दडलेले असते. त्यामध्ये दसरा किंवा विजयादशमी हा एक महत्त्वाचा सण मानला जातो. हा सण आश्विन महिन्याच्या शुद्ध दशमीला साजरा केला जातो. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांच्या उपासना आणि आराधनेनंतर दहाव्या दिवशी दसरा हा सण येतो. भारतातील विविध प्रांतांमध्ये हा सण वेगवेगळ्या पद्धतीने साजरा होतो. कुठे देवीची आराधना, तर कुठे शस्त्रपूजा, तर कुठे रावण दहन अशा विविध परंपरा या सणाशी जोडलेल्या आहेत. पण सर्वत्र एकच संदेश दिला जातो – सत्याचा असत्यावर आणि धर्माचा अधर्मावर विजय.

धार्मिक आणि पौराणिक पार्श्वभूमी

दसर्‍याच्या सणामागे अनेक धार्मिक व पौराणिक कथा आहेत. सर्वात महत्त्वाची कथा म्हणजे राम-रावण युद्धाची. रामायणानुसार भगवान श्रीरामांनी रावणावर विजय मिळवला तो हाच दिवस. त्यामुळे या दिवसाला विजयादशमी असेही म्हणतात. तसेच देवी दुर्गेने महिषासुर नावाच्या राक्षसाचा वध करून जगाचे रक्षण केले, ती कथा देखील दसर्‍याशी निगडित आहे. त्यामुळे काही ठिकाणी दसर्‍याच्या दिवशी देवीची विशेष पूजा करून तिच्या पराक्रमाचा गौरव केला जातो.

याशिवाय पांडवांनी अज्ञातवास संपल्यावर आपल्या शस्त्रांना झाडाखाली लपवून ठेवले होते. अज्ञातवास संपल्यावर त्यांनी ती शस्त्रे परत काढून पूजा केली. त्या दिवसालाच विजयादशमी होती. म्हणून आजही अनेक ठिकाणी लोक शस्त्रपूजा, वाहनपूजा आणि साधनांची पूजा करतात. धार्मिक दृष्टिकोनातून हा दिवस शुभ मानला जातो. या दिवशी कोणत्याही कार्याचा शुभारंभ केला तर यश प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे.

सामाजिक व सांस्कृतिक महत्त्व

दसर्‍याच्या सणाला केवळ धार्मिक नव्हे तर सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वही आहे. नवरात्रीचे नऊ दिवस उपासना, उपवास, जप-तप, गरबा, दांडिया, गोंधळ आणि देवीची आराधना यामध्ये लोक सहभागी होतात. यातून समाजामध्ये ऐक्य निर्माण होते. दसर्‍याच्या दिवशी लोक एकमेकांना आभाळाएवढे सोनं लाभो असे म्हणून आपट्याची पाने सोन्यासारखी देवून शुभेच्छा देतात. यामागे भाऊगर्दी, मैत्री आणि स्नेह वृद्धिंगत होण्याचा हेतू आहे.

काही भागात दसर्‍याच्या निमित्ताने रावण दहन केले जाते. रावण हा अहंकार, दंभ आणि दुष्कृत्यांचे प्रतीक मानला जातो. त्याचे दहन करून समाजात वाईट विचार आणि वाईट कृतींचा नाश करून चांगुलपणाला प्राधान्य द्यावे असा संदेश दिला जातो. यामुळे या सणाला लोकशिक्षणाचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. तसेच या दिवशी अनेक ठिकाणी सरदार, योद्धे आणि शेतकरी वर्ग शस्त्रपूजा किंवा बैलपोळा साजरा करून निसर्ग व साधनांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करतात.

आधुनिक काळातील दसर्‍याचे स्वरूप आणि निष्कर्ष

आजच्या युगात दसर्‍याचा सण अजूनही मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. शहरात मोठमोठ्या मंडपात देवीची मूर्ती बसवली जाते. नवरात्रीच्या काळात विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. दसर्‍याच्या दिवशी शाळा, कार्यालये, कारखाने, दुकाने याठिकाणी शस्त्रपूजा, वाहनपूजा व साधनपूजा केली जाते. अनेक ठिकाणी सामूहिक रावण दहन सोहळे होतात. या सर्वांमुळे दसर्‍याचा सण केवळ धार्मिक नाही तर सामाजिक एकात्मतेचा आणि सांस्कृतिक वारशाचा भाग झाला आहे.

दसर्‍याचा मूलभूत संदेश हा आहे की, सत्याचा विजय नेहमीच होतो. अन्याय, पाप, अहंकार आणि दुष्ट प्रवृत्ती कितीही मोठ्या असल्या तरी शेवटी धर्म, सद्गुण आणि चांगुलपणा यांचाच जय होतो. आजच्या धावपळीच्या आणि संघर्षमय जीवनातही हा संदेश लोकांना नवी प्रेरणा देतो. म्हणूनच दसर्‍याचा सण प्रत्येकाच्या जीवनात नवा उत्साह, नवी ऊर्जा आणि नवा आत्मविश्वास निर्माण करतो.

पर्यावरणीय संदेश

दसर्‍याच्या सणातून आपल्याला पर्यावरण संवर्धनाचाही अप्रत्यक्ष संदेश मिळतो. रावणदहन हे वाईट विचारांचा नाश करण्याचे प्रतीक आहे, पण त्यातून धूर आणि प्रदूषणही होते. त्यामुळे आजच्या काळात अनेक ठिकाणी पर्यावरणपूरक दसर्‍याचे आयोजन केले जाते. लोक कागद, कपडा किंवा लहान पुतळे वापरून प्रतीकात्मक रावणदहन करतात. तसेच शस्त्रपूजेद्वारे आपण निसर्गाने दिलेल्या साधनांची कृतज्ञतेने आठवण ठेवतो. त्यामुळे दसर्‍याचा सण हा केवळ धार्मिक व सांस्कृतिकच नाही तर पर्यावरणपूरक जीवनशैलीचा संदेश देणारा सण ठरतो.

आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व

दसऱ्याच्या काळात बाजारपेठा फुलतात. नवीन वस्त्र, दागिने, वाहनं, साधनं आणि घरगुती उपकरणं विकत घेण्याची परंपरा असल्यामुळे व्यापार वाढतो. शेतकरी, कारागीर, दुकानदार यांना या काळात विशेष उत्पन्न मिळते. त्यामुळे हा सण केवळ धार्मिक किंवा सांस्कृतिकच नव्हे तर आर्थिक प्रगतीचा द्योतक देखील ठरतो. तसेच लोक एकमेकांना सोन्यासारखी आपट्याची पानं देऊन स्नेह वृद्धिंगत करतात. या आदानप्रदानातून समाजात ऐक्य, सहकार्य आणि बंधुभावाची जाणीव होते.